واسيلى ولاديميروويچ بارتولد ( مترجم : ليلا ربن شه )
36
جايگاه مناطق اطراف درياى خزر در تاريخ جهان اسلام ( فارسى )
پس زوال سرعتى بيش از دوران پيشين به خود مىگيرد . و اما راجع به مبارزه با اين ساختار طبقاتى بايد يادآور شد كه اين مبارزه ، در بخشهاى مختلف مناطق ساحلى خزر به صورتهاى مختلف بوده است . چنانكه در طبرستان ( مازندران ) خيلى شديدتر از هر جاى ديگر صورت مىگرفت ، چونكه نوع زندگى آنجا خيلى عقبافتادهتر از قسمتهاى غرب ايران بود و حاكميت اشراف جنگى و كشاورزى ( ملاكين ) صورتى قاطع به خود گرفت . چه بسا ممكن است در اين ناحيه مناسبات كهن بيش از ديگر نواحى ايران دوام داشته بود . در عهد اسلامى گونههاى مشخص از نظام اجتماعى طبقاتى و قيامهاى روستايى از هيركان تا گيلان جريان داشت . مذهب اسلامى تشيع در اينجا پذيرفته شده بود . در ضمن نهضت تشيع در ايران نهضتى مردمى بود و جنبهاى متفوق داشت . ما راجع به اين جنبشها كه اغلب با مشخصهء ارضى همراه بودند ، اطلاعات بسيار ناچيزى در اختيار داريم . تنها پيرامون يكى از آنها آگاهيهاى مبسوطترى در دست است . در مقالهاى كه من راجع به جنبشهاى دهقانى نوشتم و در مجموعهاى به افتخار پروفسور كارىيف « 1 » به چاپ رسيد ، به جنبش مزبور اشاره كردهام ، ولى جز از آن ، جنبشهاى ديگرى نيز وجود داشتهاند كه مشتاقيم آگاهى بيشترى از آنها در اختيار داشته باشيم . متأسفانه در اين زمينه منابعى در دست نيست . در گرگان ( هيركان ) به سال 162 هجرى مقارن با 778 - 779 ميلادى جنبشى برپا گرديد كه نماد آن درفشى به رنگ سرخ بود و به شركتكنندگان آن « محمره » يا « سرخعلمان » Surkh alaman مىگفتند ، يعنى مردى با درفش سرخ . آيا به نظر شما اين حركت اولين جنبشى نبود كه در زير چنين پرچمى صورت مىگرفت ؟ و اما راجع به ساحل جنوب غربى آلبانيا ، به طورى كه پيداست ، در اينجا هيچ جنبش ارضى عمدهاى برپا نگرديد . در آلبانيا ، اسلام به گونهء شيعى آن پذيرفته نشد ، بلكه مذهب سنى حنفى حاكم گرديد . مذهب شيعه خيلى ديرتر ، به هنگام فرمانروايى ايرانيان ظاهر شد ، به گونهاى كه حتى در جنگ ايرانيان با تركان ، اهالى شيروان به خاطر پيكار با ايرانيان شيعى مذهب از تركان كمك خواستند . ارتباط ميان انديشههاى دينى مردم شيروان و جنبشهاى مذهبى استانهاى غرب درياى خزر و كرانه
--> ( 1 ) . ر . ك . به : بارتولد ، تاريخ جنبشهاى دهقانى در ايران ، - از گذشته دور و نزديك . مجموعهء طرحهايى از تاريخ عمومى به افتخار پنجاهمين سال زندگى علمى ن . اى . كارىيف » پتروگراد - مسكو ، 1923 - صص 54 - 62 .